Anna Nieboer over de bibliotheek als onderdeel van een integrale wijkaanpak

28 maart 2017

maart-annanieboer2Even Buurten was een Rotterdams project dat kwetsbare ouderen via een integrale wijkaanpak wilde bereiken. Een belangrijke rol was daarin weggelegd voor de ‘spil, een professional, die contact legt met informele netwerken in de wijk. De werkwijze is inmiddels in de Rotterdamse sociale wijkteams opgenomen. Prof. dr. Anna Nieboer van de Erasmus Universiteit begeleidde en evalueerde het project. Nieboer ziet voor de bibliotheek een belangrijke rol weggelegd in een dergelijke wijkaanpak. Zeker nu een deel van de welzijnsinfrastructuur van vroeger is afgebouwd.

Hoe ouder de mensen worden, hoe meer ze hun sociale contacten dreigen te verliezen terwijl het ouderenbeleid erop is gericht dat ze langer zelfstandig blijven wonen. Tegelijkertijd werden echter wijkstructuren zoals het opbouwwerk afgekalfd. Gemeenten werden bovendien via de Wmo verantwoordelijk voor ondersteuning en begeleiding van kwetsbare burgers. Ouderen krijgen nu bij hun hulpvraag als tegenvraag van de Wmo-ambtenaar: Is er iemand in uw omgeving die u hierbij kan helpen? Deze ontwikkelingen leiden tot andere, nieuwe benaderingen van ouderen. ‘Er was behoefte aan meer ondersteuning van informele netwerken’, licht hoogleraar Anna Nieboer, de aanleiding voor Even Buurten toe.

In dit project was een speciale rol weggelegd voor de 'spil', een professional, in de wijk die de contacten legde met de informele netwerken rond ouderen om samen tegemoet te komen aan de behoeftes van ouderen. Nieboer: 'De signaleringsfunctie was het belangrijkste aspect van het project. Dit vormt gelijk een bruggetje naar de bibliotheek. Je moet heel goed ingebed zijn om te zien wie de kwetsbare ouderen zijn. Je wilt het liefst dat ook anderen in de buurt in de gaten houden hoe het met ouderen gaat. De winkelier, de apotheker en dan denk je ook aan de bibliotheek. Zeker als ze in een pand zitten waar ook andere organisaties zijn zoals in Rotterdam Feijenoord. Dit is belangrijk voor een integrale wijkaanpak.'

Nieuwe manieren van werken
De lessons learned van Even Buurten raken de ervaringen in het project Ouderen in de Wijk. Professionals gaan de wijk in om informele netwerken in kaart te brengen. Voor degenen die al over zo’n netwerk beschikten verliep dat veel makkelijker dan voor degenen die blanco moesten beginnen. Nieboer: 'Het was een andere manier van werken. Dat was erg wennen voor de professionals. Zij werden hierbij dan ook begeleid door de Hogeschool Rotterdam. Het was een uitdaging om zicht te krijgen op netwerken.'
Een andere uitdaging was dat deze 'spillen', professionals die afkomstig waren van zorg- en welzijnsorganisaties, zich geconfronteerd zagen met tegenstrijdige belangen. Als 'spil' probeer je de vragen van ouderen naar informele netwerken te leiden. Maar wat als schoonmaken en boodschappen doen nu net de core business is van je moederorganisatie? ‘Die concurrentieprikkel is per definitie ingebouwd bij gemeentelijke aanbestedingen, maar het is niet bevorderlijk voor de samenwerking.’

Wijkgerichte functie
'Voor ouderen zijn die verschillende organisaties niet zo interessant', zegt Nieboer. 'Voor hen is het belangrijker dat er afstemming is tussen de professionals, de professionals en vrijwilligersorganisaties, en de professionals en informele netwerken in de buurt. We zagen dat er verschillende werelden zijn. Dat is jammer want je zou elkaar juist kunnen versterken. De beleidsveranderingen laten organisaties tegelijk nadenken over de buurt en ouderen. Zoals de bibliotheek die nu nadenkt wat haar functie en rol is in deze transitie. Mijn moeder was directeur van een plaatselijke bibliotheek. Vroeger had de bibliotheek een meer wijkgerichte functie. Je kunt er uiteenlopende mensen ontmoeten. Zo’n ontmoetingsfunctie wordt des te belangrijker wanneer je gebonden raakt aan je huis of buurt omdat je minder mobiel bent. Daar is ook onderzoek naar gedaan: vaste ontmoetingsplekken vergroten het welzijn en versterken de onderlinge solidariteit tussen mensen. Het zijn losse verbanden, maar mensen kennen elkaar.

Boekje_Toolbox_EvenBuurten-plaatje-cover

(klik op het plaatje voor de toolbox)

'In een wijkgerichte visie ben je samen verantwoordelijk voor de kwetsbare ouderen.
En de bibliotheek zou een van de partijen kunnen zijn die dat mogelijk maakt', zegt Nieboer. 'Mensen in een wijk hebben verschillende behoeftes zowel sociaal als fysiek. De bibliotheek kan behalve signaleren ook een bijdrage leveren in het “produceren van welzijn”. Ze kan een breed palet aan behoeftes vervullen. Je kunt er samen naartoe, je kunt er mensen treffen. Er is iemand achter de balie die je elke keer ziet. Er zijn diverse bezigheden, computeractiviteiten, informatiemogelijkheden.'

Olie in de machine
'Het is waardevol dat de bibliotheek samenwerking zoekt met informele netwerken. Juist omdat veel organisaties al actief zijn, kan men elkaar versterken. De bibliotheek biedt hiervoor een goede ingang. Dit kan tot weerstand leiden, maar laat je daardoor niet afschrikken want het is soms ook onwennigheid. Dat bleek ook bij de spillen in Even Buurten. Mensen moeten elkaar leren kennen. Dit kost tijd. De spillen zijn het eerste jaar vooral bezig geweest om een netwerk op te bouwen. En die tijd moet je echt nemen. Een praatje maken op een bankje voor de AH? Voor een professional die het gevoel heeft dat hij "nuttige" dingen moet gaan doen, is dat wennen. Terwijl het gaat om olie in de machine. Die aanpak zijn we wat ontwend, omdat er zoveel aandacht is uitgegaan naar efficiëntie en taakgericht werken. Maar ze heeft meerwaarde. Je kunt elkaar ontlasten als je weet dat iemand anders ook contacten heeft of een andere plek kent waar ouderen naartoe kunnen gaan.’

Innovatie en resultaten
Een andere barričre is de wens van de gemeente om te monitoren en resultaatgericht te werken. Bij innovatieve projecten als Even Buurten en Ouderen in de Wijk die gericht zijn op informeel netwerken, is de verantwoording op vaststaande activiteiten lastig. Nieboer: 'Het blijkt dat professionals daar tegenaan lopen. Juist voor een spilfunctie heb je flexibiliteit nodig die niet precies past bij de omschrijving van een medewerker bij de thuiszorg of de bibliotheek, maar wat toch belangrijk is voor het versterken van de netwerken.'
Op langere termijn zou de financiering daarom anders geregeld moeten worden, vindt Nieboer. Er zou naar de resultaten op wijkniveau gekeken kunnen worden. 'De zorg kan dan door verschillende partijen geboden worden zodat je minder op de concurrentie en meer op de samenwerking zit. Partijen zijn dan feitelijk afhankelijk van elkaar. En dat proces zie je gedeeltelijk ook nu gebeuren in de "sociale wijkteams" in Rotterdam. De functionaliteit van de spil is daarin geďntegreerd, weliswaar op meerdere groepen gericht. Even Buurten ging bovendien om het neerzetten van een goed ondersteunend netwerk ter preventie van problemen.'

Transitieprojecten
Er is dus een aanlooptijd nodig om een integraal wijkproces op gang te brengen. In die zin moet je projecten als Even Buurten en Ouderen in de Wijk als transitieprojecten zien, vindt Nieboer. Als organisatie moet je daarom goed kijken naar wat je beschouwt als succes. 'Als wetenschappelijke onderzoeker kijken wij in termen van welzijn en doelmatigheid naar een project. Maar dat was niet het belangrijkste wat bijvoorbeeld Even Buurten heeft opgeleverd. Je moet ook kijken naar de ervaringen van betrokkenen en van de ouderen zelf. Hoeveel contact is er geweest? Wat voor type van ondersteuning is er tot stand gekomen met de informele netwerken? Wanneer je spreekt over de bibliotheek: Zijn er nieuwe activiteiten tot stand gebracht? Bezochten nieuwe groepen de bibliotheek? Waaraan wil je het succes aflezen? De bibliotheekmedewerker die meer zicht heeft gekregen op de netwerken, mensen enthousiast heeft gemaakt en de vinger aan de pols houdt als iemand opeens niet meer komt; dit zijn ook resultaten.'

Age-friendly community
Een integrale wijkaanpak vraagt dat er veel dingen goed moeten gaan om samen te zorgen dat het welzijn van die kwetsbare oudere verbetert. De bibliotheek kan daar een rol in spelen, maar het welzijn van deze groep en het organiseren van solidariteit in de wijk hangt van veel meer zaken af. Nieboer: 'Een age-friendly community met elkaar vormen, vraagt veel van al de partijen en van de ouderen zelf. Er is niet één partij die dit kan oplossen. Soms zijn de zaken bovendien zo complex dat je op professionals terug zult moeten vallen. Dit zal niet veranderen. Uit de evaluatie van Even Buurten is duidelijk gebleken dat je zowel professionals als informele netwerken nodig hebt, wil je echt tot betere zorg en ondersteuning komen van kwetsbare ouderen.' Die roep om ondersteuning zal alleen maar groter worden door de toenemende vergrijzing in Nederland. En dat is waar je als samenleving een antwoord op moet bieden, aldus Nieboer. 'Want het antwoord zal niet alleen zijn: meer professionals. Je kunt met een integrale wijkaanpak echter niet verwachten op korte termijn enorme gezondheidswinsten te behalen. Op langere termijn is er wel degelijk sprake van een wezenlijke bijdrage. We zagen in de evaluatie verder dat ondanks belemmeringen de onderlinge solidariteit volgens ouderen in Rotterdam wel was toegenomen. Om de onderlinge solidariteit te vergroten in een buurt moet je elkaar wel tegenkomen zoals in de bibliotheek. Als je spreekt over een integrale wijkaanpak past dit type van multifunctionele voorziening daar heel goed in.’

 

 

« terug