Bibliotheek Veluwezoom bouwt aan community's van ouderen

21 april 2018

april18-veluwezgr1Niet alleen in de grote vier steden is de bibliotheek bezig met het bereiken van ouderen. Ook in de Veluwe. De Bibliotheek Veluwezoom startte een jaar geleden het project 'Tijd voor verzilveren' waarbij de bibliotheek ouderen uitnodigde om mee te denken over cognitief actief blijven en welke rol de bibliotheek hierin zou kunnen spelen. Dit leidde tot verrassende plannen als TedTalks voor senioren en onder het mom van 'eind goed, al goed' het via workshops nadenken over je eigen begrafenis. Tijdens het proces van het ophalen van de behoefte van ouderen leerde de bibliotheek veel over community-vorming bij ouderen. 'Ouderen willen snel concreet worden.'

De veranderde rol van de bibliotheek vormde de aanleiding voor 'Tijd voor verzilveren'. Hoe kan de bibliotheek meer van betekenis worden voor ouderen die de bibliotheek vooral kennen als een 'uitleeninstituut' in plaats van een maatschappelijke organisatie waar mensen elkaar kunnen ontmoeten, culturele activiteiten kunnen bijwonen en in discussie kunnen gaan? Kim Keijsers van de Bibliotheek Veluwezoom: 'Hoe kunnen we voor de klassieke bezoeker van betekenis blijven? Is persoonlijke ontwikkeling stimuleren via het aanbieden van boeken en lezingen nog wel de juiste vorm, als deze bezoeker steeds ouder wordt en minder mobiel raakt?'

Hersens kraken
De bibliotheek begon met het organiseren van 'brainstormbijeenkomsten. Daaruit bleek dat ouderen zeker behoefte hebben om de hersens te laten 'kraken'. Maar veel activiteiten voor ouderen concentreren zich rondom zorg en welzijn. Juist bij ouderen is geestelijk actief blijven nodig, aldus Keijsers. 'Door het wegvallen van werk, collega’s en sociaal netwerk is er minder gelegenheid om jezelf te blijven uitdagen.' Cognitieve achteruitgang moet zolang mogelijk uitgesteld worden, maar hoe doe je dat? De bibliotheek vond toevallig aansluiting bij de subsidielijn 'Meer veerkracht langer thuis' van het Fonds Nuts Ohra. Haar aanvraag om samen met (kwetsbare) ouderen in gesprek te gaan over cognitief actief blijven, werd gehonoreerd. 'Onze insteek als bibliotheek was de hersens aan de gang houden, wat ook bijdraagt om zo lang mogelijk zelfstandig te kunnen blijven wonen. En kennisdeling: het verzilveren van de kennis van ouderen. De subsidie kregen we voor het proces van community-vorming.'

Derde levensfase
Door het ouder worden van de mens, hebben mensen na hun pensioen soms nog wel 20 tot 30 jaar te april18-kimkeijsersleven, zegt Keijsers. 'Dat zijn veel jaren. Wat ga je in die derde levensfase doen? Sta je stil of ga je iets nieuws doen?' De antwoorden op deze vragen liggen bij de senioren. De bibliotheek organiseerde twee bijeenkomsten voor senioren in zowel de gemeente Rheden als Renkum. Via advertenties in de lokale kranten, het aanspreken van het netwerk bij ouderenorganisaties en het aanspreken van de leden in het ledenbestand werden de ouderen benaderd. De eerste bijeenkomsten brachten veel ouderen op de been, maar bij de tweede viel de opkomst tegen. Wat was er aan de hand?

Keijsers: 'We hadden de eerste bijeenkomst uitgetrokken om uit te leggen hoe belangrijk het is om cognitief actief te blijven. Dat beseften de ouderen al. Ze waren teleurgesteld, bleek achteraf, omdat ze dachten meteen aan de slag te kunnen gaan met het maken van plannen.' De eerste 'lesson learned' wanneer je ouderen wilt betrekken bij de programmering: ouderen willen snel concreet worden. 'Ze willen geen tijd verdoen om lang over een project na te denken.”

Begin klein
In beide gemeenten is uiteindelijk een kleine kerngroep overgebleven die langzamerhand weer groter wordt. Een tweede les, denkt Keijsers: begin klein en laat het dan groter groeien. Een derde les waar de bibliotheek allengs het proces achter kwam was dat 'de' oudere niet bestaat. De ouderen in Dieren april18-logotijdverzilhadden andere behoeftes dan in Renkum.
In gemeente Rheden (Dieren) lag de interesse meer in het delen van kennis rond hobby's en beroepen. Deze groep zoekt de ontmoeting en cognitieve uitdaging meer in een kleinere setting, in studiekringen en 'huiskamergesprekken' zowel in de bibliotheek als thuis. Deze benadering had ook te maken met de bijdrage van een mantelzorgorganisatie, vertelt Keijsers. Hun clientèle bestaat uit mensen die gekluisterd zijn aan huis. 'Er is wat mis met hun lichaam, maar er is niets mis met het hoofd. Mensen willen wel bijblijven. Die gesprekken vinden ze moeilijk binnen eigen kring. En ergens heen gaan waar veel mensen zijn is te veel voor hen.'

TedTalks voor ouderen
In Renkum kwamen de ouderen tot een andere benadering. Daar richtten zij zich meer op de positieve kanten van ouder worden. De ouderengroep hier besloot dat ze een lezingenreeks ('Dit is mijn verhaal') gingen ontwikkelen via het voorbeeld van TedTalks. De ouderen vertellen, à la TedTalk, op inspirerende wijze in 15 minuten over hoe ze het leven na pensionering of ouder worden ervaren. Hoe geven ze nu invulling aan hun leven? De verhalen vormen de aanleiding om met elkaar in gesprek te gaan. Aanleiding voor dit initiatief was het verhaal van een oudere die vertelde dat na zijn pensionering hij aanvankelijk geen raad wist met de invulling van zijn vrije tijd. Hij had inmiddels een manier gevonden om met zijn nieuwe vrijheid om te gaan en die ervaring wil hij met anderen delen. Zo heeft ieder zijn persoonlijke verhaal. Keijsers: 'Elk verhaal is uniek maar herkenbaar voor anderen.' De verhalenvertellers worden via workshops voorbereid op het houden van zo'n TedTalk-praatje.
Deze ervaring leidt tot een volgende tip: een positieve benadering. Ouderen willen niet constant op hun zwakke gezondheid benaderd worden ('ook al heb ik een tia'tje gehad').'De toon moet daarom er niet één van problemen zijn. Schrikbeelden daar loop je als senior niet warm voor'.

Creatief met 6 plankjes
Bibliotheek Veluwezoom werkt sinds kort samen met RIQQ, een culturele organisatie die via het project Rimpelingen al ervaring had met community building met (kwetsbare) ouderen. De samenwerking geeft beide organisaties voordelen omdat sommige suggesties van de ouderengroepen buiten het bereik van een bibliotheek liggen. Aan de andere kant kan de bibliotheek juist versterkend werken voor activiteiten van het RIQQ. Een van de ideeën waarbij wordt samenwerkt, is een idee dat uit de april18-veluweouderengroep in Dieren kwam. 'Wij zouden wel kennis willen delen over doodgaan', zei deze groep. Maar, op een luchtige manier onder het mom van 'eind goed al goed' zoals een van de ouderen opperde. Keijsers: 'De ouderen wilden het onderwerp uit de taboesfeer halen.'
Bij het brainstormen waren de grapjes niet van de lucht. Ideeën als 'creatief met zes plankjes' of 'schrijf je eigen overlijdensbericht' baarde Keijsers eerst wat zorgen. 'Hoe ondersteun je deze behoefte vanuit de doelstelling van een bibliotheek? Gelukkig heeft het RIQQ de expertise om deze uitingen in goede banen te leiden. Wij als bibliotheek faciliteren het proces.' Het idee is om via activiteiten en workshops de ervaringen uit te wisselen.

Verwachtingen bijstellen
De ouderen kwamen met veel suggesties, maar de praktische inzet viel in eerste instantie tegen, ontdekte Keijsers. 'We hebben daar lang op gewacht en hebben toen zelf op een aantal terreinen het initiatief genomen. Ouderen hebben weinig behoefte meer in regelwerk.' Maar de betrokkenheid hangt per oudere af, nuanceert Keijsers. 'Het is per persoon even zoeken'. Een 74-jarige psychotherapeute stelde bijvoorbeeld voor dat zij de gesprekken gaat leiden omdat ze daar ervaring mee had. Maar zo'n inzet is niet voor iedereen weggelegd. Daarom is een goede mix in de community van kwetsbare en actieve ouderen nodig, zegt Keijsers. 'Want de ene 80-jarige is soms vitaler dan die ene 65-jarige. Maar ze zitten wel in een andere fase van hun leven.' Dit brengt Keijsers tot een laatste advies aan community-bouwers met senioren. 'De kunst bij het opbouwen van een community van ouderen is om als organisatie niet te veel in te vullen, maar ook het moment te weten om als professionele partner je rol te pakken.'

« terug