Sociaal isolement is meetbaar‚ eenzaamheid is een gevoel

7 juli 2017

juli17-isolementVolgens cijfers van CBS zeggen bijna 5 miljoen mensen dat ze eenzaam zijn. Vooral mensen met een niet-westerse achtergrond zijn relatief vaak eenzaam. Eenzaamheid wordt vaak geassocieerd met sociaal isolement. Onterecht, want sociaal isolement is meetbaar, eenzaamheid is een subjectief gevoel van gemis. Op 29 juni organiseerde het Haags Emancipatie Netwerk (HEN) een middag over eenzaamheid en sociaal isolement binnen migrantengroepen.

Dagvoorzitter Eugenie van der Schueren opent de bijeenkomst met de mededeling dat eenzaamheid een belangrijk onderwerp is in de huidige maatschappij. De bijeenkomst is georganiseerd samen met  Stichting Jasmin, stichting Sarita, het COC, HEA en PEP. In Den Haag voelen 55.000 mensen zich eenzaam.

Eenzaamheid en isolement
Tim 'S Jongers van PEP, een ondersteuningsorganisatie, legt het verschil uit tussen eenzaamheid en sociaal isolement: iedereen voelt zich weleens eenzaam. Eenzaamheid is een gevoel. Sociaal isolement daarentegen is meetbaar: op hoeveel mensen kan iemand een beroep doen? Bij sociaal isolement zijn de relaties uitwisselbaar: wie de melk voor je haalt is niet belangrijk of het nu de buurvrouw rechts of links is. Voor het vinden van een oplossing is het belangrijk om te weten of er sprake is van sociaal isolement of eenzaamheid.

4.4% van niet-westerse allochtonen is sociaal ge´soleerd, de vrouwen in het bijzonder. Bij alleenstaande 75-plussers ligt dat percentage op 5.2%. Bij mensen met een beperking loopt het percentage zelfs op tot 25%. In Den Haag leeft 14% in isolement, waarvan 28% van migrantenafkomst. Het is belangrijk om deze percentages als professional en vrijwilliger in het achterhoofd te hebben want 'Als je je niet goed voelt, dan kan je ook niet participeren. [...] En als het fout gaat probeer dan maar eens hulp te krijgen als er sprake is van sociaal isolement.' 

Bonding en bridging
Bonding en bridging zijn manieren om weer sociaal contact te krijgen. Met bonding herkent een groep mensen zich in elkaar. Met bridging worden er bruggen gebouwd tussen niet-gelijke groepen. 'Bridging is voetballen in een groep met een andere cultuur.' De stap van sociaal isolement naar sociaal contact is echter groot en duurt lang. 'Het einddoel is dat iemand terug kan vallen op een netwerk. De eerste stap is de eigen schaamte overwinnen. Dat proces duurt zeker een jaar.' Niet alleen ouderen krijgen overigens met sociaal isolement te maken, ook steeds meer jongeren vanwege de individualisering en digitalisering van de samenleving.

Risicofactoren
Renate van der Heijden deed onderzoek naar sociaal isolement bij vrouwen met een Hindoestaanse achtergrond, vrouwen vanaf 55-plus. Allochtonen blijken namelijk op 55-jarige leeftijd al dezelfde klachten te hebben als autochtone 65-plussers. Van der Heijden deed literatuuronderzoek en interviewden vrijwilligersorganisaties hoe zij met dit vraagstuk omgaan. Risicofactoren die het sociaal isolement onder migranten kunnen be´nvloeden zijn: taal, woonsituatie, woonomgeving (stad), de sociaaleconomische status en de gezondheid (55+). Bij niet-westerse vrouwen van de eerste generatie zijn de risico's voor sociaal isolement het grootst. Dit heeft o.a. te maken met analfabetisme, of weinig opleiding. Dit heeft gevolgen voor de hulp die je als organisatie wilt bieden. '55% van de Turkse en Marokkaanse vrouwen kan niet zelfstandig naar de huisarts gaan. Een deel is analfabeet en kan ook niet voorgelicht worden met folders.'

Van der Heijden onderscheidt nog andere risicofactoren die het sociaal isolement kunnen vergroten: verhuizing, echtscheiding, het overlijden van de partner en de gezinssituatie.De gezinssituatie waarin iemand opgroeit, is van belang voor de jul17-pepbasiscompetenties die de persoon daarin heeft geleerd. Als iemand met fysiek geweld opgroeit, of contactarm, maar ook als iemand juist erg zelfstandig zijn weg gaat, dan kan dit gecombineerd met andere risicofactoren leiden tot sociaal isolement. Van der Heijden: 'Sociaal isolement gaat om een opstapeling van problemen. Let wel, het zijn oorzaken niet de definitieve oorzaken van sociaal isolement.'

Herken de dame
Het kunnen ontwikkelen van sociale competenties zowel op intrapersoonlijk (voorwaarde voor sociaal verkeer) als op interpersoonlijk niveau is voorwaarde om een sociaal netwerk op te kunnen bouwen. 'Het gaat hierbij om het vermogen om samen te werken, relaties te onderhouden, wederkerigheid, omgaan met verwachtingen, het samen problemen kunnen oplossen.'

Hoe kan de Surinaamse-Hindoestaanse vrouwen in dit proces ondersteund worden? Van der Heijden verwijst onder het kopje 'Herken de dame' naar het signaleren van risicofactoren als verhuizing, het vermoeden van gedwongen isolement, het ontbreken van sociale competenties. Een schichtige vrouw heeft evenveel moeite met deze competenties als een dominante vrouw. Beiden zullen moeite hebben om een vriendschap op te bouwen in een groep.

Signaleerders
Een belangrijke rol is weggelegd voor de 'signaleerder'. Signaleerders zijn de mensen die contact hebben met iemand vanwege praktische zaken zoals een thuiszorgmedewerker. Wat kan de signaleerder doen? Het is in dat verband belangrijk dat je de weg weet in de wijk. Geen enkele methode is echter op iedereen toepasbaar. Uit Van der Heijdens onderzoek onder de zelforganisaties kwamen de volgende aanbevelingen naar voren: werk eerst aan vertrouwen (inventariseer het netwerk); zorg voor een integrale aanpak (vanwege veelal een opstapeling van problemen); sluit aan bij de passie; verleid tot het aanpassen van het gedrag, en versterk de sociale competenties via structurele ontmoeting, of verwijs door.
Vooral het winnen van het vertrouwen kost tijd. Als iemand dan eindelijk de deur opendoet, begin dan niet gelijk over problemen, adviseren de ge´nterviewde vrijwilligers in het onderzoek van Van der Heijden. Probeer in een dialoogvorm informatie te verstrekken. Niet alle mensen staan overigens open voor hulp. Intu´tie en observatievermogen zijn belangrijk bij het inschatten van zo'n situatie: wil de persoon echt niet of durft/kan hij niet?

Wijkgerichte ondersteuning
Een van de knelpunten in het onderzoek bleek de doorverwijzing tussen professional en vrijwilliger. Om sociaal isolement tegen te gaan is een wijkgerichte ondersteuning nodig waarbij een warme overdracht belangrijk is. Het risico is dat vrijwilligers uit betrokkenheid zelf praktische en emotionele zaken gaan oplossen. Ze fungeren als vervanging van ondersteunende relaties. Beter is de vrouwen te verwijzen naar juli17-eenzaamheid'maatjesprojecten' waarin structureel vrijwilligers aanwezig zijn en ontmoetingen georganiseerd worden. Een aanbeveling die vanuit het onderzoek naar voren komt is dat de weg naar buurtteams duidelijker gemaakt moet worden.

De bezoekers gaan in workshops uiteen. De echte kwetsbare ouderen zijn lastig in kaart te brengen: 'Als ze de taal niet goed beheersen durven ze ook niet met hun problemen te komen.' Om eerder sociaal isolement te kunnen signaleren is samenwerken met wijkorganisaties van belang. In Escamp is er bijvoorbeeld elke maand wijkoverleg. Huisartsen zouden moeten aansluiten bij het netwerk, wordt er geopperd in de werkgroep. Zij krijgen de bewoners met klachten binnen, met stress of een schuldenproblematiek. Een welzijnswerker vertelt dat ze geen Marokkaans mag spreken van de gemeente met haar cliŰnten. 'Ik zorg voor een tolk. Tweetalig zou moeten kunnen in bepaalde gevallen.'

Geduld
ĹMensen die in een sociaal isolement leven, kun je niet zomaar verwijzen. Dit kost een half jaar. Zo iemand vertrouwt niemand. Pas nadat het vertrouwen is opgebouwd dan pas kan je iemand begeleiden naar een netwerk. Je gaat eerst samen en laat daarna pas losĺ, zegt Henna Mathura van Sarita. In de jaren 80 ging zij bij Surinamers langs die naar Nederland waren gekomen en dreigde te vereenzamen. 'Als iemand niet opendoet, ga je nog een keer. Als iemand niet op een bijeenkomst kwam, dan gingen we langs en vroegen we: Waarom kom je niet? Sarita werkt nog altijd zo. Wij horen van mensen via aanleunwoningen hoe het met anderen gaat.' Van der Heijden: 'Je moet geduld hebben en structureel investeren in iemand. Je moet mensen in hun eigen kracht zetten en hun bijvoorbeeld vaardigheden.' 

« terug