Eenzaamheid is een taboeonderwerp onder migranten ouderen

7 juli 2017

juli17-oudehanden
Op 6 juli vond in buurtcentrum Oase in Utrecht de werkconferentie Kleurrijk Ontmoeten plaats: ouderen en professionals ontmoeten elkaar rond het thema eenzaamheid. Migranten ouderen blijken eenzaamheid ieder op hun eigen manier te beleven. Trots en schaamte spelen daarbij een rol. Hoe kunnen professionals en vrijwilligers ouderen hierbij het beste helpen en ondersteunen?

Hoe zo zijn migranten ouderen eenzaam, valt Freddy May, medeoprichter van NOOM, met de deur in huis. Migranten zijn toch gericht op de eigen gemeenschap, de familiebanden zijn hecht, en ze hebben toch veel feesten? Tijden zijn veranderd, zegt May. Kinderen werken, wonen ver en hebben weinig tijd voor ouderen. Eenzaamheid is bovendien moeilijk van buitenaf te zien, zegt May. Onderzoek onder Amsterdamse Turkse ouderen liet zien, dat 51.9% van hen zich sociaal eenzaam voelt, en 30.9% emotioneel eenzaam. 'Van buitenaf lijken ze altijd vrolijk, maar eenzaamheid is een taboeonderwerp onder migranten ouderen.' Ouderen durven dit niet met kinderen te bespreken. Maar evenmin met andere ouderen omdat ze anderen niet een slecht beeld over hun familie willen geven. Ouderen zijn daardoor evenmin in beeld bij zorg- en welzijnsorganisaties. De migranten ouderen voelen zich verder door de negatieve beeldvorming die er bestaat over migranten niet veilig genoeg om met autochtone hulpverleners te spreken, zegt May. Ze komen met vage klachten bij de huisarts of de thuiszorg. De professionals weten vervolgens niet de vinger op de zere plek te leggen. 'Het vraagt een sterke vertrouwensband voordat een oudere migrant zich uitlaat over hoe hij zich voelt.'

Risicofactoren
De migratie achtergrond is zowel kracht als risicofactor, zeker bij het ontstaan van eenzaamheid, zegt May. De eerste generatie migranten was van plan terug te gaan. Er is dan ook weinig aan inburgering gedaan. Maar terugkeren deden weinig migranten, met onverwachte gevolgen. 'Het proces van aansluiting bij de nieuwe leefwereld, heeft invloed op latere depressieve klachten.' Gecombineerd met andere problemen waarmee migranten veelal te maken hebben zoals het AOW-gat, een slechte huisvesting, een slechte gezondheid (onder Marokkanen en Hindoestanen zijn er 4x zo veel diabetici dan onder autochtonen) en taal- en communicatieproblemen. De klachten die bestaan worden uitgesteld verteld en dat leidt tot extra zorgkosten. 'Daarom is het belangrijk om preventief te werken aan eenzaamheid. Een gezamenlijke aanpak is nodig evenals specifieke interventies per doelgroep.'

May ziet een belangrijke rol weggelegd voor bruggenbouwers/vertrouwenspersonen. De wegbezuinigde infrastructuur voor migranten wordt daarbij node gemist. Gelukkig zijn er toch nog plekken in Utrecht waar multiculturele ontmoetingen georganiseerd wordt zoals in Oase, Van Harte Resto's en de cultuur sensitieve dagopvang van Axion Continu, ziet May. 'Een gezamenlijke inzet van professionele hulp is hard nodig.' May pleit hierbij tegelijk voor aandacht voor de etnische en culturele achtergrond van de oudere 'want iedereen reageert anders op bepaalde situaties'.

Dé oudere bestaat niet. Dat zegt ook Arie Ouwerkerk van Coalitie Erbij, een nationaal samenwerkingsverband tegen eenzaamheid. Ouwerkerk  overhandigde wethouder Kees Diepeveen een handreiking gericht tegen eenzaamheid en sociale isolement. In de handleiding staan voorbeelden van interventies van 20 gemeentes. 'Het is geen blauwdruk', benadrukt Ouwerkerk, 'want elke ouder is anders.' Diepeveen benadrukt dat Utrecht als gemeente al bezig is met het ondersteunen van informele zorg, buurtnetwerken en bewonersinitiatieven. 'Subsidie aan dagactiviteiten is een groeiend veld. De behoefte om samen te ondernemen is groter is dan verwacht, daar zijn we zelf door verrast. Eenzaamheid wordt niet altijd erkend. Ze raakt aan heel veel dingen.'

Trots en schaamte
Migranten ouderen zullen niet snel zeggen hoe zij zich voelen. Trots en schaamte zitten hen in de weg, blijkt tijdens de workshop over Turkse ouderen. De twee Turkse ouderen die in de workshop iets hierover zouden komen vertellen, lijken daar het bewijs voor te geven: ze hebben zich afgemeld. De deelnemers aan de conferentie hebben zich verspreid over vijf workshops die elk een specifieke migranten groep onder de loep neemt. Die gevoelens van trots en schaamte spelen ook bij de andere migranten ouderen een rol blijkt bij de plenaire terugkoppeling.

Eenzaamheid is een persoonlijk gevoel, vinden de professionals in de workshop. Het heeft niet altijd met de sociale contacten te maken. 'Ook al had een mevrouw kinderen, een netwerk, ze had het idee dat ze er maatschappelijk niet meer toe deed. Dat vond ze ook eenzaamheid', vertelt iemand. Het gaat ook om een gevoel van gemis, aldus weer een andere professional. 'Ook onder Surinamers leefde het idee van teruggaan. Een mevrouw vertelt dat ze eigenlijk nog altijd met een been in Suriname staat, en met de ander in Nederland. Zo iemand is gevangen van binnenuit.'

Hun emoties niet in de taal kunnen uiten die ze machtig zijn, vormt voor Turken een andere drempel. Ze zijn bang om fouten te maken en daarom leunen ze vaak op hun kinderen. Niet alleen het Nederlands, maar ook het Turks is een probleem voor de eerste generatie die niet allemaal kunnen schrijven en lezen. Er wordt over Turkse ouderen overigens al vanaf 50 jaar gesproken. Dit komt omdat hun levensverwachting lager ligt dan bij autochtonen.

juli17-oase

De mantelzorger
De professionals blijken moeite te hebben om de Turkse groep te bereiken. Het Buurtteam West/Lombok lukt het wel omdat ze werken met vrijwilligers van Turkse en Marokkaanse afkomst. Stichting Zorgtrecht is de eerste multiculturele dagbesteding in Utrecht. De stichting werkt met sleutelfiguren, zoekt contact met moskeeën, en adviseert een nieuwe manier van contact leggen: via de mantelzorger.

De professional hoeft overigens niet dezelfde culturele achtergrond te hebben, zegt een stagiaire met een Turkse achtergrond. 'Het niet op de hoogte zijn van de Turkse cultuur is het probleem. Turkse ouderen houden van gastvrijheid, gezelligheid, muziek, roddelen. Hoeveel goud heeft een bruid van de schoonfamilie gekregen? Een zakje koekjes meenemen of vragen hoe de bruiloft was van hun kleinkind. Dit vinden Turkse ouderen leuk en dan maakt het niet uit of je blond of Surinaams bent.'

Bij de plenaire bijeenkomst blijken er veel overeenkomsten, maar ook verschillen te bestaan onder de migrantenouderen. De Chinese ouderen waarschuwen: Chinezen moeten niet vergeten worden door de gemeente vanwege de aandacht voor andere groepen. Bij de Marokkaanse doelgroep werkt Attifa als Utrechtse zelforganisatie actief met vrijwilligers aan het tegengaan van eenzaamheid. Met succes. Voor Surinaamse en Antilliaanse ouderen geldt dat wanneer ze eenzaam zijn, ze dit niet communiceren. Dit geldt trouwens ook voor de Marokkaanse ouderen. Ze zullen niet rechtstreeks over eenzaamheid spreken.

Kloof
Er is een kloof tussen de zorginstelling en de wens van migranten ouderen wanneer het gaat om dagelijkse zaken als eten, taal, bidden zegt Recep Ermis van Zorgtrecht. Hoe ouder je wordt, hoe eerder je ook terugvalt op je oorspronkelijke taal en gewoontes. Nelleke Wuurman van de Cosbo: ‘Wij als professional moeten de stap naar hen toe zetten’. Een onverwachte tip komt van een jonge belangstellende: 'Mijn oma voelde zich altijd eenzaam. Ik heb haar geleerd te whatsappen. Ze heeft nu contact met familie in Turkije.'

« terug