Zelfredzaamheid vraagt een sociaal netwerk. Maar wat als je dat niet hebt?

11 december 2016

anjamachielse

Anja Machielse is sinds kort bijzonder hoogleraar ‘Empowerment van Kwetsbare Ouderen’ aan de Universiteit voor Humanistiek. De leerstoel is gefinancierd door de gemeente Rotterdam. Rotterdam heeft een apart ouderenbeleid waarin de stad aandacht schenkt aan eenzaamheid en isolement. Rotterdam stelde een leerstoel in om de eerder opgedane kennis in pilots rond kwetsbare ouderen te borgen en verder te ontwikkelen. Machielse vindt dat de overheid 'zelfredzaamheid' te praktisch vertaalt. 'Empowerment van ouderen is niet alleen om de zorgkosten terug te dringen, maar om de kwaliteit van leven te vergroten.'

In Rotterdam voelt ruim de helft van de ouderen zich eenzaam, onder 75-jarigen is dat aantal groter. Een op de vier ouderen heeft zelfs niemand om terug op te vallen. Het is het wegvallen van het sociale netwerk dat ouderen eerder kwetsbaar maakt voor isolement. Dat is soms belangrijker bij het ontstaan van eenzaamheid dan fysieke belemmeringen en gezondheidsklachten, aldus Anja Machielse, bijzonder hoogleraar 'Empowerment van Kwetsbare Ouderen.' Machielse verstaat iets anders onder 'kwetsbare ouderen' dan de overheid blijkt. 'De overheid ziet ouderen als kwetsbaar als ze gezondheids- ,fysieke of psychische problemen hebben. In mijn optiek zijn ouderen vooral kwetsbaar als zij hun sociale leven zien verschralen. Het hebben van sociale contacten is heel bepalend voor ouderen hoe ze met hun kwetsbaarheid op andere terreinen om kunnen gaan. Mensen die kampen met gezondheidsproblemen maar wel een goed sociaal netwerk hebben, kunnen die bijvoorbeeld nog goed compenseren.'

Het netwerk
De overheid vraagt zelfredzaamheid van de mensen, ouderen in het bijzonder. De vraag dringt zich op: Hoe realistisch is dat? Dat hangt ervan af hoe je 'zelfredzaamheid' invult, zegt Machielse. 'Als je hieronder verstaat dat iemand zoveel mogelijk zonder hulp van overheid en instellingen zijn leven zelfstandig kan leiden, dan vind ik dat niet realistisch. Want het veronderstelt dat je een betekenisvol netwerk om je heen hebt waarop je kunt terugvallen als het nodig is.' Als mensen dat netwerk niet hebben, zou de overheid niet alleen naar de praktische kant van de gezondheidsproblemen moeten kijken, maar ook naar het sociale domein van iemands leven, vindt Machielse. Maar dat is juist het gebied waarop de overheid zich terugtrekt.'Als je zelfredzaamheid in de smalle, praktische betekenis vertaalt, dan is het inderdaad niet je verantwoordelijkheid, maar als je als overheid ziet dat het sociale aspect zeker zo belangrijk is als die praktische hulp dan heb je als overheid ook een andere verantwoordelijkheid.'

Thuiszorg
Ze noemt als voorbeeld de inrichting van de thuiszorgorganisatie. De thuiszorgmedewerker maakt niet alleen maar schoon, maar zou ook (weer) tijd moeten krijgen om met een oudere te praten. 'Als mensen langer zelfstandig moeten wonen en niet meer in verzorgings- en verpleeghuizen kunnen wonen, moet bijvoorbeeld een thuiszorgorganisatie veel meer hulp aan huis gaan geven. Dat vraagt een heel ander, kostbaarder, systeem.' Een gesprek met oudere kan echter ook problemen voorkomen. Met dit standpunt roeit de hoogleraar compleet tegen de huidige stroom in. Onlangs nog ontstond een discussie over het aantal thuiszorguren dat zorgverzekeraars willen vergoeden. De zorgverzekeraars, geconfronteerd met een grote toename van de vraag naar thuiszorghulp door ouderen, willen daar een maximum voor instellen. Machielse: 'De overheid zou in samenwerking met en in samenspraak met andere zorgorganisaties moeten bekijken hoe dit georganiseerd kan worden.'

Lief- en Leedstraat
Een bijzondere aanpak in Rotterdam om eenzaamheid te bestrijden is het idee van de Lief- en Leedstraten. Machielse is enthousiast over dit initiatief. Actieve bewoners, de 'gangmakers', houden de straat waarin ze wonen in de gaten om de verbondenheid te stimuleren. De straat krijgt van de gemeente hiervoor € 150 per jaar. Komt een oudere uit het ziekenhuis? Dan zorgt de straat dat ze een bloemetje krijgt. Het gaat anjakaderom het vergroten van het sociale contact in de straat. Inmiddels zijn er 600 Lief- en Leedstraten waar vooral de ouderen baat bij hebben. 'Voor kwetsbare ouderen bij wie het sociale netwerk wegvalt of die minder mobiel zijn, is de directe woonomgeving, de straat waarin ze wonen veel belangrijker. Door zo'n Lief- en Leedstraat krijgen ouderen het idee: 'Blijkbaar hoor ik er in deze straat wel bij en doe ik er toch toe'.
 
Geďndividualiseerde samenleving

De nadruk die het sociale domein krijgt van Machielse bij het tegengaan van eenzaamheid en isolement bij ouderen, lijkt evenmin te passen in de huidige geďndividualiseerde samenleving. 'Wij hebben afgeleerd ons met elkaar te bemoeien of te bekommeren. Als je bij iemand zou aanbellen om te vragen hoe het met diegene gaat, kun je een reactie krijgen van: Bemoei je er niet mee! Het idee achter Lief- en Leedstraten is juist om het weer gewoon te laten worden om toch een beetje naar elkaar te kijken, maar dan passend in de huidige samenleving. Want je kunt de klok niet terugzetten. Vroeger was ook niet alles beter; voor de individualisering bestond er een grote sociale controle. Daar wil niemand naar terug. Ik merk wel dat wij in een omslagpunt zitten. Mensen willen wat meer menselijk contact in de straat. Er zijn voordelen, maar ook nadelen aan een geďndividualiseerde samenleving en wij kunnen daaraan wat gaan doen. Dat is wat Rotterdam met die Leef- en leedstraten probeert.'

Empoweren
Het 'empoweren' van ouderen vraagt betrokkenheid van iedereen, zegt Machielse. 'Als overheid, gemeente of professional moet je mensen die kwetsbaar ondersteunen om zelfredzaam te zijn. Ik merk bij ouderen dat de dingen die ze kwetsbaar maken zoals gezondheidsproblemen, immobiliteit niet meer op te lossen zijn. Hoe kun je zorgen dat ouderen deze kwetsbaarheid en afhankelijkheid accepteren? Wat voor hen belangrijker wordt, is de sociale en emotionele steun. Dat vraagt iets van de samenleving. Wij moeten ouderen niet afschrijven, maar insluiten. Wij zijn het allemaal zelf. Want ooit horen wij bij de groep (kwetsbare) ouderen. Empowerment betekent voor mij dat je breder gaat kijken naar het soort steun wat ouderen nodig hebben en ik leg dan de nadruk op de emotionele steun bij hun kwetsbaarheid. Probeer de kwetsbaarheid van ouderen niet uit ons leven te bannen, het is een wezenlijk onderdeel van ons leven. Als die steun niet uit het eigen netwerk kan komen dan moet die van de professionals en vrijwilligers komen. Empowerment van ouderen is niet alleen om de zorgkosten terug te dringen, maar om de kwaliteit van leven te vergroten. Emotionele steun verhoogt de kwaliteit van leven. Je kunt daar zorgkosten mee voorkomen. Al is het maar in de psychische gezondheid. Maar dit vraagt dat je anders naar "zelfredzaamheid" moet gaan kijken.'

Foto - Claudia Kamergorodski

« terug