'Leerlingen zitten in een parallelle ongecontroleerde leefwereld'

24 juni 2018

20-juni
Hoe gaan we online met elkaar om? Daar gaat digitaal burgerschap om. Mira Media voert op 5 scholen in Utrecht het project 'proeftuinen digitaal burgerschap in het voortgezet onderwijs'. Op 20 juni werden de eerste resultaten gepresenteerd in een bijeenkomst, en volgden circa 80 professionals een workshop. In de workshops komen de dilemma's aan de orde die het werkveld in de praktijk tegenkomt als leerlingen online zijn zoals 'fake news', ouderbetrokkenheid bij mediaopvoeding, ongewenste seksualiteit online.

Hoe Nederland is veranderd door de digitale revolutie, laat een filmpje van Frans Bromet uit 1998 zien. Bromet ondervraagt mensen over een nieuwe uitvinding: de mobiele telefoon. Een moeder op de fiets met dochter achterop antwoordt: 'En dan ben je aan het fietsen en word je net gebeld!'? Het lijkt haar heel onhandig. Is het niet goed om altijd bereikbaar te zijn, vraagt Bromet. 'Waarom? Ik heb toch een antwoordapparaat?', antwoordt een mevrouw. Een andere meneer vindt het ook onzin om altijd bereikbaar te zijn. 'Dit lijkt mij helemaal niet nodig. Zo belangrijk ben ik ook weer niet.' Een andere mevrouw: 'We hebben het al jaren zo gedaan. Het is wel goed zo.' 'Schrijf maar een brief!' zegt een man. Een tienermeisje: 'Het lijkt mij helemaal niet leuk om de hele tijd bereikbaar te zijn!' Het filmpje wordt met verbazing door de jonge professionals ontvangen, en met gevoelens van nostalgie door de oudere professionals.

Bijziend
De onderwijsprofessionals worden vervolgens op hun kennis van de online wereld getest. Hoeveel 12-25 jarigen hebben een smartphone? 98.2%. Wie zijn gevoeliger voor likes, meisjes of jongens. Meisjes is het antwoord. Ze zijn vaker onzeker over hun lichaam en of ze 'erbij' horen. Hoewel tegenwoordig ook jongens bezig zijn met het hebben van het ideale lichaam. Online mediagebruik blijkt echter ook tot fysieke problemen te kunnen leiden bleek uit recent nieuws. Zo constateerde Erasmus MC onlangs dat een kwart van de 13-jarigen bijziend zijn door het gebruik van smartphones en tablets. En onderzoek van Kantar Public liet zien dat het aantal kinderen dat iedere dag buitenspeelt sinds 2013 is afgenomen van 20 naar 14%.
18juniwd-20juni
Verbieden op VSO
Een andere vraag gaat over het verbieden van het gebruik van devices en internet. Heeft dit zin? Nee, zegt een leerkracht, je wilt dat de leerlingen leren ermee om te gaan. Een leerkracht van een VSO denkt daar anders over. 'Wij denken dat verbieden wel nodig is vanwege het risico dat onze leerlingen kunnen lopen. Het gaat om inperking van de prikkel. In gesprek gaan is ook belangrijk. Maar we willen een zo min mogelijk prikkelbare omgeving creëren voor deze leerlingen.'

Digitale geletterdheid
Een vraag die verbazing wekt gaat over het percentage waarin een tekort wordt verwacht in ICT beroepen. Dit blijkt 87%. 'Het onderwijs moet hierin op inspelen', zegt Marit Lut van Mira Media. Marit legt uit wat digitaal burgerschap inhoudt: het is burgerschap maar dan online.  Digitale geletterdheid is voorwaarde voor digitaal burgerschap. Het SLO ziet vier vaardigheden die hiervoor belangrijk zijn: informatievaardigheden, computational thinking, ICT basisvaardigheid en mediawijsheid. Het onderwijscurriculum voor de basisschool en het voortgezet onderwijs wordt (ook) op dit onderdeel herzien. Curriculum.nu is in diverse ontwikkelingsteams hiermee bezig.

Proeftuinen
Mira Media merkte dat scholen behoefte hadden aan ondersteuning op het gebied van mediawijsheid en mediaopvoeding, legt Marit uit. Samen met vijf scholen is Mira Media de 6-cilinder-model-juni-2018'proeftuinen digitaal burgerschap' gestart. De 'proeftuinen' zijn voortgekomen uit 'Utrecht zijn we samen' en de bijeenkomst over digitaal burgerschap in 2017. 'Het gaat om een duurzame implementatie van digitaal burgerschap op deze scholen.' Het project duurt twee jaar. Het eerste jaar wordt gebruikt om de school te leren kennen en de behoefte op te halen. 'We sluiten aan op bestaande structuren. Dit zorgt voor een betere inbedding.' In het tweede schooljaar wordt een plan van aanpak gemaakt.  Mira Media gebruikt daarbij het 6-cilindermodel waarin de 'stakeholders' zoals de leraren, de ouders, de wijkorganisaties een rol spelen. Kim Dankoor, mediacoach bij Mira Media en gastvrouw van de middag: ' Er is een gat tussen de offline en online wereld in wat we afspreken. Het gaat om een attitude-verandering.' Niet iedereen is overtuigd. Een docent vraagt zich af of het echt nodig is om je in de online leefwereld van de jongere te verdiepen.

Ongecontroleerde leefwereld
Jan Roof, ICT-coördinator bij Globe College: 'Gedragsverandering en cultuurverandering kosten tijd. Leerlingen zitten in een parallelle ongecontroleerde leefwereld.' Het Globe College is nu bezig met een visieontwikkeling. Marit benadrukt dat een visie op digitaal burgerschap weliswaar belangrijk is, maar dat het niet het startpunt is van het proces naar een mediawijze school. 'Wij gaan niet zeggen: we starten met de visie. Wij starten met de vraag: wat wil de school en van daaruit gaan we verder.’ Frank Corneth, directeur van Globe College: 'Hecht je eerst waarde aan de visie of aan de vaardigheden van de leerlingen?' Ed Klute van Mira Media: 'Digitaal burgerschap gaat om het starten van bewustwording.' Een docent van Trajectum College vertelt over de invloed die een les mediawijsheid in zijn klas had. 'De les ging over reclame-uiting. Daarna kwamen vijf leerlingen onafhankelijk van elkaar met een voorbeeld waarin ze die invloed zagen.'

Nieuwe realiteit
De onderwijsprofessionals verspreiden zich na de plenaire bijeenkomst over zeven workshops. De workshops worden gegeven door organisaties actief in de wijken en op school zoals Art. 1 Midden Nederland, Pretty Woman, Al Amal, JoU, Bibliotheek Utrecht en TMI Academy.  Ze zijn ook betrokken bij de proeftuinen op het VO.
Na de workshops wisselen de onderwijsprofessionals hun ervaringen uit. Mohammed, ROC-docent in Amsterdam vond het besef dat je andere organisaties kunt inzetten op school wanneer het om mediawijsheid gaat een eye opener. 'Digitaal burgerschap is de toekomst. Wij moeten leren omgaan met online gedrag. Want de mobiele telefoon verbieden in de klas levert alleen strijd op. De enige oplossing is ermee leren om te gaan. Sociale media hebben ook hun voordelen. Je kunt ze inzetten in de educatieve doelen.' Saida, docente in Utrecht: 'Digitale burgerschap is de nieuwe realiteit. Jongeren kunnen er niet aan ontsnappen.'

« terug